SÆRnamn

Eg og Kristin har laga eit nytt system for norske særnamn, basert på JEsus og slikt frå 1600-talet. Finn ut resten her ein plass. Seriøst, det er genialt.

Snåle uttrykk – Retting!

Litt retting og tillegg frå Eyvind (sjå forrige innlegg), som stort sett kan mykje meir enn meg om det meste.

“katta i sekken” kommer fra et eventyr, “å kjøpe katta i sekken” vil si at man kjøper noe man ikke har sett/som man ikke vet hva er, og det betyr som regel at man blir lurt.

“jøss” er derivert fra “Jesus” og blir sett på som et svært stygt banneord hos gamle damer… jeg snakker av erfaring.

Slik. Det er altså ikkje ein bra ting å ha det som katta i sekken. Takk, Eyvind.

Snåle uttrykk

No skal eg ta føre meg nokre av dei uttrykka eg kjem på som eg tykkjer er rarast. Slik som “i dann og vann”, til dømes. Kva har vatn å gjere med at noko skjer av og til? Det er det nok ikkje mange som veit. Ein kan kanskje få litt meir meining ut av “i ny og ne”, men eg veit ikkje om eg sjølv hadde villa gjort ting berre fordi månen var i ny eller i ne.

Så har vi “som katta i sekken”, som etter mi meining er heilt meiningslaust. Det skal visst vere ein bra ting å ha det som ein katt i ein sekk, men korleis kan dette stemme? Sannsynlegvis har katten lite med plass, sidan han er innestengd, og han ser vel strengt tatt nesten ingenting. Og dersom sekken er laga av groft stoff, så klør det kanskje litt også. For sekken sin del er det nok ikkje særleg behageleg å ha ein romsterande og rastlaus katt inne i seg, som gjer alt han kan for å kome seg ut (dette inkluderer skarpe klør!). I tillegg må både sekken og katten tolerere å bli slått på, for som vi alle veit så slår ein på “katta i sekken” på alle barnehage-karneval. Det gjorde iallefall eg, men av ein eller annan grunn forandra alltid katten seg om til godteri rett før han kom ut…

Uttrykket “pina det!” (som i “no fe du pina det sjå til å kome dej innatte!”) kjem naturleg nok av ordet “pine”, vil eg anta. Men når denne sinte mora ropar etter sonen sin at han må kome heim, seier ho då at ho pinast ved å sjå at han framleis er ute, eller skal han bli pint dersom han ikkje kjem innatt snart? Sannsynlegvis sistnemnde, men ein kan aldri vite.

Elles har vi ord og uttrykk som “jøss”, “trøste og bære” og ikkje minst “håddu”, der ein kan legge til både “tid” og “syn”. Eg har ikkje den fjernaste aning om kvar dette hådduet kjem frå, men dersom eg skulle ha lata som om eg hadde alle svar, hadde eg brukt denne forklaringa: Ein gong, for lenge sidan, levde det ein klok mann her på Sunnmøre (kloke menn er nesten ei utdøydd rase no, forresten). Han hadde eit veldig rampete barnebarn, som alltid likte å tulle og tøyse. Ein morgon kom han hoppande inn på soverommet til den sovande bestefaren, med ein stor tuba som han hadde funne på loftet, og blåste så hardt han berre klarte i den. Den kloke mannen hoppa ut av senga, og skvatt så mykje at han berre brølte ut “neimen håddu!!”, og sidan den dagen har det vore eit mykje brukt uttrykk på Sunnmøre. Nemleg.

Grammatikk og kaffe

Då eg starta på Volda vgs. ante eg ikkje at “ordtaket” frå Herøy skulle stemme så bra: “De ekje bære bære å være Herøy-væring her i væra!”. Eg ante rett og slett ikkje at voldingar var så pirkete. Med voldingar snakkar eg forresten minst like mykje om ørstingar; dei er om mogleg enda verre.

Det eg i all hovudsak snakkar om no, er dialektforskjellane. Dei er ikkje store, og det er heller ikkje så mange av dei, men uttaler du ord som “rart”, “eventyr” og “irritert” feil, ja, då har du det gåande. Gjennom heile dette skuleåret, har eg fått kommentarar minst annankvar gong eg har åpna munnen for å seie noko som helst. Dette blir ein etter kvart ganske van med, og ein kan til og med venne seg av med desse små forskjellane. Eg prøvde det, men det enda berre med at eg stadig får refs her heime fordi eg ikkje snakkar “rett”. Hendelse!

Det er spesielt eitt ord som skiller seg ut i mengda av alle talefeilane ein ekte Herøy-væring har: bjynt. Sjølve ordet “bjynt” er ganske vanleg å bruke på Søre Sunnmøre, til dømes i setningar som “ho bjynt i går”, så det er vel meir bruken av ordet i Herøy som er litt spesiell. Her heiter det nemleg både at “ho bjynt no”, “ho bjynt i går”, “ho skulle bjynt” og “ho skal bjynt”. At det strid imot all logikk i norsk grammatikk er heilt uvesentleg, for vi Herøy-væringar set både det eine og det andre foran unødvendig lærdom som grammatikk. Bjynt kan brukast i alle samanhengar, ferdig med den saken.

Til slutt må eg berre nemne kaffe-fetisjen som samtlige voldingar (snakkar framleis like mykje om ørstingar) har. Eller som det verkar som om dei har, iallefall. Drikk du ikkje kaffe, er du mindreverdig. Spesielt visst ein er musikkelev. For å ta eit lite døme: Eg gjekk i gangen i 1. etasje, og hadde ein kopp med kakao i handa. Så kom einkvan bort til meg, og vi starta naturlegvis ein samtale. Midt i samtalen avbryt denne personen seg sjølv midt i ei setning for å seie “Åmmagaad, wannabe musikkelev da. Må no vere kaffe!”

Det kan forresten også hende at eg rett og slett berre kjenner feil folk.